Có những cái tên đẹp đến mức người ta quên mất rằng chúng từng gắn với nỗi sợ. Phượng Hoàng là một cái tên như thế.

Theo truyền thuyết, Phượng Hoàng chỉ có thể bay lên sau khi đã đi qua lửa, cháy hết mình trong tro tàn để rồi hồi sinh. Cái tên ấy cũng được đặt cho một cung đèo dài khoảng 12km nối Ninh Hòa với M’Drắk, cửa ngõ phía Đông của cao nguyên Đắk Lắk.

Cung đường đèo Phượng Hoàng dài 12km nối Ninh Hòa với M’Drắk với khúc cua tay áo nối tiếp nhau giữa núi rừng.

Từ xa, những khúc cua tay áo nối tiếp nhau giữa núi rừng, lúc ẩn lúc hiện trong sương, đẹp đến nao lòng. Nhưng chính vẻ đẹp ấy từng che giấu một cung đường hiểm trở: một bên là rừng khộp đổ dốc, một bên là vực sâu hun hút. Ven đường, những am nhỏ nép mình giữa cỏ cây. Mỗi am là một cái tên, một gia đình, một chuyến đi đã không thể đến nơi.

Xe khách năm xưa lên đèo như con trâu già gắng sức giữa dốc cao. Ai từng đi qua, nhất là vào mùa mưa đá lở, hẳn khó quên cảm giác nín thở sau mỗi khúc cua. Có người kể, họ từng nhắm mắt, tay nắm chặt thành ghế, miệng cầu nguyện, chỉ mong nhìn thấy ánh đèn thị trấn phía bên kia núi.

Núi rừng nơi đây vốn hào phóng với thác trắng, suối trong và những bản làng ẩn mình dưới tán rừng già. Nhưng núi cũng nghiệt ngã, không dễ dàng cho người đi qua.

Tôi đứng ở cửa hầm phía Tây vào một buổi sáng sớm, trong chuyến tháp tùng Chủ tịch HĐQT Hồ Minh Hoàng đến thăm anh em Đèo Cả đang làm việc tại đây.

Gió rừng lùa qua thung lũng, mang theo hơi lạnh còn sót lại của đêm. Đất đỏ bám dưới đế giày sau cơn mưa. Xa xa, những dãy núi nối nhau đến tận chân trời, mây vắt ngang lưng chừng như một dải lụa.

Con đèo cũ vẫn nằm đó, uốn lượn giữa núi rừng. Nhưng phía trong lòng núi, một con đường khác đang mở ra. Hai ống hầm Phượng Hoàng dài 1,7 km đã được đào thông.

Cùng một cái tên, nhưng hai số phận: đèo Phượng Hoàng - một cung đường cheo leo giữa mây núi và hầm Phượng Hoàng - một con đường đi xuyên qua lòng núi, mở ra một lối về bình an.

Đi xuyên qua lòng núi

Tháng 3/1975, chính trên cung đèo này, những trận đánh quan trọng đã góp phần làm thay đổi cục diện chiến trường Tây Nguyên. Vách đá từng là công sự, những khúc cua từng là ranh giới giữa sự sống và cái chết.

Hòa bình lập lại, đèo Phượng Hoàng không vì thế mà trở nên hiền hòa hơn. Chiến tranh qua đi, hiểm nguy chuyển sang một dạng khác đó là ổ gà, sương mù, đường dốc dài và những vụ xe lao xuống vực.

Đèo Phượng Hoàng vẫn được ví von là “đèo tử thần”.

Người ta gọi đây là “đèo tử thần” không phải để cường điệu. Đã có quá nhiều chuyến xe không thể đi hết cung đường, quá nhiều phận người không trở về với gia đình đang chờ đợi.

Vậy mà có những người chọn không chỉ nắn lại con đường trên đỉnh đèo. Họ chọn xuyên thẳng vào lòng núi, con đường khó hơn nhưng an toàn hơn cho những người sẽ đi qua sau này.

Khi Tập đoàn Đèo Cả nhận gói thầu XL1 gồm hơn 5 km đường, 10 cây cầu và hầm Phượng Hoàng dài 1,7km. Công trường nằm giữa khu vực đồi núi, dốc cao, vực sâu, mặt bằng thi công bị chia cắt. Thi công hầm gặp đá phong hóa mủn dưới mũi khoan, nước ngầm từ vách núi tuôn xuống với lưu lượng lớn… thế nhưng gần 600 con người cùng 180 thiết bị thi công 3 ca, 4 kíp, nhịp làm việc gần như không nghỉ, không phân biệt ngày hay đêm, nắng hay mưa.

Nhưng… núi không chỉ thử lòng người bằng đá. Núi còn thử bằng những thứ tưởng chừng đơn giản nhất.

Cát - vật liệu bình dị của mỗi công trình lại trở thành một bài toán khó. Trữ lượng mỏ tại chỗ thấp hơn khảo sát ban đầu. Để bù đắp, từng đoàn xe phải ngược về Phú Yên cũ, vượt hàng trăm cây số đường đèo dốc để đưa từng khối cát về công trường. Chi phí tăng theo mỗi vòng bánh xe, nhưng công trường không thể dừng lại - hầm không chờ cát, tiến độ không chờ ai.

Rồi đến điện. Đường dây kéo dài qua những khúc cua, qua các thung lũng đến chân công trường thì sụt áp. Có những đêm, máy móc đang gầm vang bỗng khựng lại. Anh em công trường vừa sửa, vừa lo, bởi mỗi giờ máy dừng là một giờ tiến độ không thể lấy lại.

Nhưng gian nan lớn nhất có lẽ không nằm trong lòng núi, mà ở phía ngoài cửa hầm. Tại khu vực cửa Đông, công tác chuyển đổi rừng và giải phóng mặt bằng kéo dài hơn một năm. Đất chưa được bàn giao trong khi máy móc và nhân lực đã sẵn sàng.

Người làm hầm đã quen với việc đối mặt với đá, nước ngầm và vách núi… nhưng sự chậm trễ vô hình của mặt bằng lại là một thử thách khác: âm thầm hơn, dai dẳng hơn.

Để bù lại quãng thời gian đã mất, Đèo Cả tăng cường nhân lực, thiết bị, tổ chức thêm ca kíp. Những ánh đèn công trường sáng qua cả những đêm đáng lẽ được nghỉ. Chi phí tăng lên. Nhưng có một điều không được phép đánh đổi, dù chỉ một milimet đó là chất lượng và an toàn.

Cát từ xa đưa về. Điện chập chờn giữa đêm. Mặt bằng chưa kịp bàn giao. Người phải gồng mình tăng ca. Những khó khăn ấy không có trên biển báo công trường. Cũng chẳng được nhắc đến trong ngày thông hầm rộn rã tiếng vỗ tay

Nhưng chính những ngày tháng như thế đã làm nên hai chữ “khát vọng” và “kiên định” mà người Đèo Cả vẫn nhắc đến. Đó không phải khẩu hiệu, mà là những gì họ đã sống qua, đêm này sang đêm khác, giữa đại ngàn Tây Nguyên.

Chủ tịch Hồ Minh Hoàng và Hội đồng cố vấn tặng quà động viên người lao động thi công trên công trường.

Tháng 10/2025, thông ống hầm trái và đến cuối tháng 11 ống hầm phải cũng được đào thông. Trên các kênh truyền thông, tin tức có thể chỉ gói gọn trong hai chữ: “thông hầm”. Nhưng sâu trong lòng núi, hai chữ ấy mang một ý nghĩa khác với cảm xúc vỡ oà. Bởi đó là khoảnh khắc núi mở một đường đi sau bao tháng ngày con người kiên trì gõ vào lòng đá.

Nửa đêm bước tới cửa hầm vẫn nghe tiếng khoan, tiếng xe ben và những hiệu lệnh nối nhau giữa lòng núi. Nếu lắng đủ lâu, sẽ nghe ra đó cũng là một nhịp điệu. Tiếng khoan như nhịp trống. Tiếng xe ben kéo dài thành bè trầm. Tiếng nói vang lên rồi công trường đáp lại bằng những chuyển động nối tiếp.

Không ai gọi đó là âm nhạc. Nhưng suốt hơn 20 tháng, chính nhịp điệu ấy đã giữ cho gần 600 con người không lạc bước giữa lòng núi tối, cũng không lạc lòng giữa những đêm xa nhà.

Với Người Đèo Cả vốn không xa lạ với âm nhạc trong những ngày gian khó. Họ hát để quên đi nhọc nhằn, để vơi nỗi nhớ nhà.

Có “Phu đường” lấy cảm xúc từ ý thơ của Bác Hồ. Có “Vượt bão Corona” cất lên trong những ngày đại dịch. Cuối năm Ất Tỵ, trong cuộc trò chuyện có chủ đề “Những giai điệu Đèo Cả đi cùng đất nước”, Chủ tịch Hồ Minh Hoàng cùng Hội đồng cố vấn, Hội đồng quản trị, Ban điều hành, cùng “hậu phương” của các cộng sự đã nhìn lại hành trình của Tập đoàn qua những lời ca, với ba giá trị Khát vọng - Kiên định - Tri ân.

Với những người làm công trường, âm nhạc có những lúc chỉ một câu hát giúp người ta đứng thẳng lưng thêm một ngày. Giúp họ nhớ rằng phía sau mình vẫn có một mái nhà đang chờ. Và trong hầm Phượng Hoàng không cần loa đài. Nhịp khoan đã tự nó trở thành một bài hát - hát bằng đá, bằng mồ hôi và bằng những ca đêm không tên…

Mở lối giữa đại ngàn

Tôi chợt nghĩ đến loài chim mang tên ngọn đèo này. Phượng hoàng phải đi qua lửa trước khi bay lên. Ngọn đèo này cũng vậy. Lửa chiến tranh từng cháy trên những vách đá. Nỗi đau từ những vụ tai nạn từng ở lại trong ký ức của những gia đình mất người. Rồi một thứ “lửa” khác xuất hiện: lửa của máy khoan, của những đêm công trường sáng đèn suốt 20 tháng giữa núi rừng. Nhưng lần này, lửa không đốt con người mà đốt đá, mở đường cho người đi qua, mở thêm không gian phát triển cho địa phương.

Một cung đường mới đang dần hình thành giữa đại ngàn Tây Nguyên.

Ba giá trị Khát vọng - Kiên định - Tri ân trên bảng ở văn phòng Ban Điều hành dự án không còn là khẩu hiệu. Khát vọng là dám nhận phần việc khó. Kiên định là ở lại với đá, ngay cả khi đá trở mặt giữa đêm mưa rừng. Tri ân là biến một nơi từng là chiến địa, từng là “tử địa”, thành một con đường để hôm nay người người trở về nhà an toàn.

Chủ tịch Hồ Minh Hoàng vẫn giữ một thói quen từ những công trình đầu tiên, không điều hành hầm từ phòng lạnh.

Tôi nhớ câu chuyện về những ngày đầu ở hầm Đèo Cả. Với chiếc xe máy Honda, người thanh niên năm ấy len lỏi qua những con đường gập ghềnh để đến công trường, cùng ăn, cùng ở, cùng chia sẻ nhọc nhằn với anh em.

Anh hỏi từ người thợ khoan đến bác bảo vệ trực đêm giữa rừng. Hỏi cả chuyện bữa cơm giữa núi có đủ ấm bụng hay không. Ở những công trình xa xôi, Tập đoàn Đèo Cả luôn cố gắng lo cho người lao động một chỗ ăn, chỗ ở tốt nhất có thể. Có lẽ đó là một phần cái chất của Đèo Cả - thứ không dễ nhìn thấy trên những con số về tiến độ, sản lượng hay thiết bị.

Anh vẫn thường nói “Con người và văn hóa không thể vay mượn”. Máy mọc có thể thuê, nhưng không thể thuê lòng kiên định của những người chấp nhận ngủ lại giữa rừng sâu tháng này qua tháng khác, để một cái tên từng khiến người ta rùng mình trở thành một cái tên người ta có thể nhớ bằng sự biết ơn.

Từ Đèo Cả, Cù Mông, Hải Vân 2, Núi Vung, Bình Đê đến Phượng Hoàng hôm nay là một mạch nối dài giữa những dãy núi miền Trung và Tây Nguyên. Có lẽ với Hồ Minh Hoàng, những cung đường đèo là một món nợ, và món nợ ấy phải được trả bằng những con đường tốt hơn, cho người dân đi qua an toàn và thuận lợi hơn.

Hành trình qua đèo Cả đã được rút ngắn từ 45 phút xuống còn 10 phút khi xe đi qua hầm, đặc biệt cảnh tang thương trên cung đường đã được xoá bỏ. Hầm Hải Vân 2 góp phần giải tỏa áp lực giao thông ở cửa ngõ miền Trung. Còn hầm Phượng Hoàng, khi cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột hoàn thành, sẽ giúp người dân không còn phải đánh cược với 12 km khúc cua tay áo để đi qua một cung đường từng khiến nhiều người ám ảnh.

Đường hầm xuyên núi đèo Cả đã rút ngắn thời gian di chuyển từ 45 phút xuống còn 10 phút, an toàn và thuận lợi hơn.

Tôi hình dung những chuyến xe khách năm xưa. Người mẹ ôm chặt con thơ mỗi khi xe sát mép vực. Người tài xế lặng im. Những hành khách giả vờ nhìn về phía rừng xanh, không ai muốn nhìn xuống vực sâu.

Rồi tôi hình dung những chuyến xe của ngày mai. Xe êm ru đi qua hầm và những cây cầu dẫn dài như một dòng sông ánh sáng. Đứa trẻ có thể ngủ quên trên ghế, không biết rằng phía trên đầu mình từng có bao lần cháy phanh, bao nhiêu phận người đã không kịp trở về.

Con đường đẹp đôi khi sẽ xóa đi dấu vết của những người từng ngã xuống vì nó. Bởi vậy, điều tôi muốn giữ lại không chỉ là niềm vui về một công trình mới. Đó còn là một lời tri ân. Bình yên dưới lòng núi hôm nay được trả bằng mồ hôi, bằng những đêm không ngủ và có khi bằng cả máu của những người phu đường đã mở lối giữa đại ngàn.

Đường về với bình yên mà bao thế hệ đã từng mong

Rồi đây, người Ban Mê có thể đi biển Dốc Lếch chỉ sau khoảng hai giờ lái xe, thay vì mất nửa ngày vật lộn với từng khúc cua.

Cà phê Tây Nguyên có thêm một con đường thuận lợi để xuống miền biển. Cá biển từ Nha Trang có thể lên cao nguyên nhanh hơn.

Người bệnh từ những buôn làng đi bệnh viện tuyến tỉnh sẽ bớt thêm một lần đối mặt với những khúc cua hiểm trở.

Những giá trị ấy không thể đo hết bằng mét bê tông hay kilomet đường hầm. Đó là giá trị của một con đường khi nó làm cho khoảng cách giữa con người với con người ngắn lại.

Đó cũng là đóng góp thầm lặng nhất của những người làm hầm, làm đường - những người có thể không bao giờ được khắc tên trên bia đá, nhưng công ơn thì nằm mãi trong từng chuyến xe an toàn về nhà.

Cao tốc Khánh Hoà - Buôn Ma Thuột, đường về với bình yên mà bao thế hệ đã từng mong.

Nắng lên, sương tan dần trên những triền núi phủ rừng khộp. Cửa hầm phía Đông hé một vệt sáng nhạt, màu của buổi sớm Tây Nguyên khi khí trời vẫn còn lạnh. Xa xa, tiếng thác vọng về từ một thung lũng nào đó, hòa với tiếng chim rừng gọi bầy.

Đại ngàn đang thức giấc. Tôi bước thêm vài chục mét vào lòng hầm. Tiếng quạt đều như một nhịp thở. Vách đá lạnh dưới bàn tay. Phía trước là một đường thẳng tắp - điều mà đèo Phượng Hoàng năm xưa chưa từng cho ai nhìn thấy.

Phượng hoàng trong tích cũ bay lên từ tro tàn.

Phượng Hoàng của đất này chọn hạ cánh vào lòng núi trước, lặng lẽ mở một lối đi cho con người, rồi mới cất cánh cùng những ước vọng của cả một vùng đất.

Từ nay, có lẽ cái tên ấy có thể được gọi lên mà không cần rùng mình. Gọi như gọi một nơi rừng bắt tay với biển, đại ngàn nối liền sóng nước. Gọi như gọi một giấc mơ đã nằm im dưới đá suốt hơn 20 tháng, giữa mồ hôi, những ca làm việc kéo dài và những giấc ngủ chưa trọn của người thợ hầm.

Rồi một sớm nào đó, giấc mơ ấy thức dậy thành một con đường. Đường về nhà. Đường về với người thân. Đường về với bình yên mà bao thế hệ đã từng mong.

Khánh Hòa - Đắk Lắk, tháng 9 năm 2026

PGS.TS. Đỗ Văn Dũng

Cố vấn cấp cao, Tập đoàn Đèo Cả